අරහත් මහින්ද හිමියන් ශ්රී ලංකාවට බුදු දහම හඳුන්වා දුන් විට කතා කළේ කුමන භාෂාවෙන්ද?
Posted on June 30th, 2026
ආචාර්ය සරත් ඔබේසේකර
මෙය ඉතා රසවත් ඓතිහාසික ප්රශ්නයක් වන අතර, ඉතිහාසඥයන් සහ භාෂා විද්වතුන් දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ මේ පිළිබඳව විවිධ අදහස් ඉදිරිපත් කර ඇත.
ශ්රී ලංකාවේ පුරාණ වංශකතාවක් වන මහාවංසය අනුව, අරහත් මහින්ද හිමියන් (සම්ප්රදාය අනුව අශෝක අධිරාජයාගේ පුත්රයා හෝ සමහර මූලාශ්ර අනුව සහෝදරයා) ක්රිස්තු පූර්ව තුන්වන සියවසේදී දේවානම්පියතිස්ස රජුගේ රාජ්ය සමයේ ශ්රී ලංකාවට වැඩම කළහ.
මහාවංසයේ සඳහන් වන්නේ, ධර්ම දේශනය ආරම්භ කිරීමට පෙර මහින්ද හිමියන් රජුගේ බුද්ධිමත්භාවය ප්රශ්න කිහිපයක් මඟින් පරීක්ෂා කළ බවයි. එහෙත් ඔවුන් අතර සංවාදය සිදු වූයේ කුමන භාෂාවෙන්ද යන්න එහි පැහැදිලිව සඳහන් නොවේ.
ඉතිහාසඥයන්ගේ ප්රධාන අදහස් තුනක් මෙසේය.
1. මගධී ප්රාකෘතය හෝ ඊට සමීප මධ්ය ඉන්දු-ආර්ය භාෂාවක්
මෙය වඩාත්ම පිළිගත් මතයයි. අශෝක අධිරාජයාගේ මෞර්ය අධිරාජ්යයේ රාජ්ය පරිපාලන භාෂාව වූයේ ප්රාකෘත භාෂාය. එය අශෝකගේ ශිලා ලේඛනවලින් ද තහවුරු වේ. එබැවින් මහින්ද හිමියන් ප්රාකෘත භාෂාවකින් කතා කළ බවට බොහෝ දුරට විශ්වාස කෙරේ.
2. ආරම්භක සිංහල (ප්රාථමික සිංහල) භාෂාව
අනුරාධපුර රාජධානිය පිහිටුවූ ජනතාව උතුරු ඉන්දියානු සම්භවයක් ඇති ඉන්දු-ආර්ය ජනතාව වූහ. ඔවුන්ගේ භාෂාව කාලයත් සමඟ ශ්රී ලංකාවේ විකාශනය වී තිබුණද, එය තවමත් ඉන්දු-ආර්ය භාෂා පවුලට අයත් විය. එබැවින් මහින්ද හිමියන්ගේ ප්රාකෘත භාෂාවත්, එවකට මෙරට භාවිත වූ ප්රාථමික සිංහලත් අතර ඇති සමානකම් නිසා, දේවානම්පියතිස්ස රජු වැනි උගත් පාලකයෙකුට එය අවබෝධ කරගැනීම අපහසු නොවන්නට ඇත.
3. පාලි භාෂාව
බොහෝ විද්වතුන්ගේ මතය අනුව, පාලි එවකට සාමාන්ය ජනතාව කතා කළ භාෂාවක් නොවීය. එය ප්රධාන වශයෙන් බෞද්ධ ධර්ම ග්රන්ථ සංරක්ෂණය හා ධර්ම දේශනා සඳහා භාවිත වූ සාහිත්යමය සහ ආගමික භාෂාවක් විය. එබැවින් මහින්ද හිමියන් දෛනික සංවාදය සඳහා පාලි භාවිත කළ බවට ප්රබල සාක්ෂි නොමැත.
තවත් වැදගත් සාක්ෂියක්
මහින්ද හිමියන්ගේ වැඩමවීමෙන් ටික කලකට පසු ශ්රී ලංකාවේ ලියැවුණු මුල්ම බ්රාහ්මී ශිලා ලේඛන, අශෝක අධිරාජයාගේ ශිලා ලේඛනවල භාවිත වූ ප්රාකෘත භාෂාවට ඉතා සමීප භාෂාවකින් ලියා තිබේ. එහි දේශීය ලක්ෂණ කිහිපයක් තිබුණද, භාෂාමය පරතරය ඉතා විශාල නොවූ බව මෙයින් පෙනේ.
නිගමනය
එබැවින් වඩාත් පිළිගත හැකි අදහස වන්නේ, අරහත් මහින්ද හිමියන් මගධී ප්රාකෘතයට සමීප ප්රාකෘත භාෂාවකින් ධර්මය දේශනා කළ අතර, ශ්රී ලංකාවේ භාවිත වූ දේශීය ප්රාකෘත/ප්රාථමික සිංහල භාෂාවට ගැළපෙන පරිදි තම කථාව අනුවර්තනය කරගත් බවයි. පසුව එම ධර්මය මුඛ පරම්පරාවෙන් පවත්වාගෙන ගොස්, සියවස් කිහිපයකට පසු පාලි භාෂාවෙන් ත්රිපිටකය ලෙස ලිඛිතව සම්පාදනය කරන ලදී.
අදටත් විද්වත් පර්යේෂණයට ලක්වන සිත්ගන්නාසුලු ප්රශ්නයක් වන්නේ, අද අප හඳුන්වන පාලි බුදු දහම” තුළ මහින්ද හිමියන් සැබවින්ම භාවිත කළ භාෂාවේ අංග කොපමණ දුරට රැඳී තිබේද? නැතහොත් එය පසුව ශ්රී ලංකාවේ මහා සංඝයා විසින් ක්රමානුකූලව සම්මත කර සකස් කළ ආකාරයක්ද යන්නයි.
— ආචාර්ය සරත් ඔබේසේකර